Mua bán dược phẩm giả ở Bờ Biển Ngà

Vào một buổi sáng sớm ở Nairobi, thủ đô của Kenya, một tiểu thương bán sỉ đang bận rộn với việc tiếp những người bán dạo và bán lẻ nhỏ đến lấy nhiều loại hàng tiêu dùng, trong đó có kem đánh răng. Theo ghi nhận của phóng viên BBC, cửa hàng bán sỉ trên có hai nhãn hiệu kem đánh răng: một là nhãn hiệu thật, của Unilever - một trong những tập đoàn sản xuất hàng tiêu dùng lớn nhất thế giới, và cái còn lại được người bán sỉ mô tả là "hàng Trung Quốc" - Unilever gọi đó là hàng giả. Khi giao dịch kết thúc, người bán sỉ tỏ vẻ hài lòng. Ông bán nhiều ống kem giả hơn sản phẩm thật, điều đó nghĩa là ông sẽ lời nhiều hơn. Với kem thật, giá bán chỉ cao hơn vốn 13%, còn với kem giả, tỷ lệ trên là 50%.

Không phải chuyện đùa

Kem đánh răng giả hiện đứng ở mức thấp trong danh mục ưu tiên ngăn chặn của các cơ quan thực thi luật pháp ở châu Phi và của Interpol. Theo ông Roberto Manriquez, một thành viên thuộc bộ phận phụ trách tội phạm về sở hữu trí tuệ của Interpol, hiện thuốc giả là ưu tiên một trong nỗ lực chống hàng giả của tổ chức này. Tổ chức Y tế thế giới cho biết 30% thuốc bán tại các nước đang phát triển là hàng giả, và một vấn đề nghiêm trọng là những số lượng lớn thuốc được nhà nước mua để sử dụng tại các bệnh viện công được tư nhân thu thập một cách bất hợp pháp và bán lấy lời.

Sự nở rộ hoạt động mua bán hàng giả không phải là chuyện đùa. Kem đánh răng giả có thể ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng. Là một tập đoàn đa quốc gia, việc gây tổn hại sức khỏe và sự an toàn của người tiêu dùng là một rủi ro mà Unilever luôn phải quan tâm. Còn với người sản xuất hàng giả - vốn không có nhãn hiệu để bảo vệ, không đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, không phải đóng thuế nhập khẩu và có thể sử dụng nguyên liệu rẻ tiền hơn - họ chẳng tốn nhiều chi phí nhưng hưởng lợi nhiều hơn.

Quả thật, với sự gia tăng số lượng các kênh thương mại trực tiếp giữa châu Phi và Trung Quốc, cùng với những biện pháp kiểm soát biên giới còn nhiều lỗ hổng, luật lệ lỗi thời và các cơ chế thực thi luật pháp yếu kém, Lục địa đen đã trở thành mục tiêu của những đối tượng sản xuất hàng giả. Sự suy thoái kinh tế càng khiến cho vấn đề này trầm trọng hơn. "Châu Phi đã trở thành bãi chứa những hàng hóa mà thế giới không cần đến", BBC dẫn lời Darren Oliver, một chuyên viên cao cấp thuộc hãng luật Bowman Gilfillan ở Johannesburg (Nam Phi).

Theo báo Business Week, không khó để tìm hiểu tại sao các đối tượng sản xuất hàng giả lại chuộng Lục địa đen. Nếu đưa hàng giả len lỏi được vào hệ thống bán lẻ hợp pháp, họ sẽ bán được đúng bằng giá hàng thật. Không ở đâu tiêu thụ hàng giả dễ như vùng Hạ Sahara, nơi hầu hết hàng hóa được tiêu thụ qua hệ thống cửa hàng và quầy nhỏ. Chỉ một số ít chuỗi cửa hàng lớn kiểm soát chặt chẽ nguồn cung cấp hàng, còn lại, hàng trăm ngàn hộ tiểu thương nhận hàng từ nguồn nào giá rẻ nhất.

Khi các kỹ thuật sản xuất càng trở nên tinh vi, bất kỳ thứ gì từ sản phẩm điện tử đến phần mềm và thuốc kháng sinh đều có thể được làm giả. Trong nhiều trường hợp, bao bì đóng gói cũng có thể bị sao chép. Vì vậy, người tiêu dùng dễ mua nhầm một sản phẩm giả. Hậu quả sẽ thật nghiêm trọng nếu đó là một loại thuốc trừ sâu có thể phá hủy toàn bộ vụ mùa hoặc thuốc chống vi-rút, chẳng hạn như HIV, mà không có thành phần hoạt tính.

Những thách thức

Một vấn đề được đặt ra là liệu những chủ nhãn hiệu thật có trách nhiệm giảm giá đến mức không còn thị trường cho hàng giả ở châu Phi hay không? Nick Hart, Giám đốc phụ trách bảo vệ nhãn hiệu của Tập đoàn Unilever, phát biểu: "Chúng tôi có thể giảm giá, nhưng họ (cơ sở sản xuất hàng giả) có thể giảm nhiều hơn mà lợi nhuận vẫn cao hơn do không phải đóng thuế và các chi phí khác. Có mơ chúng tôi cũng không thể giảm giá xuống cùng mức với họ".

Hậu quả của tình hình trên là nhiều tập đoàn đa quốc gia, cũng như các công ty nhỏ địa phương buộc phải ngừng hoạt động. Chẳng hạn, hãng sản xuất pin Eveready East Africa đã mất 70% thị phần vì hàng giả. Theo ông Omari Issa, giám đốc của Tổ chức Thuận lợi môi trường đầu tư cho châu Phi (ICF) - tổ chức thúc đẩy việc xóa bỏ rào cản trong việc kinh doanh ở Lục địa đen, tác động của hàng giả ở châu Phi là rất đáng kể. "Nghiên cứu mới đây của ICF cho thấy khu vực Cộng đồng Đông Phi (EAC) đã mất 500 triệu USD tiền thuế vì hàng giả", ông Issa nói.

Theo kế hoạch, EAC sẽ trở thành thị trường chung trong năm nay. Chính điều này đã đưa đến những cuộc thảo luận về chính sách và luật lệ chung chống hàng giả và tình trạng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trong EAC, dự kiến sẽ được đưa ra trong vòng 12 tháng tới. Tuy nhiên, theo ông Issa, thách thức đáng kể là việc thực thi các quy định, cũng như việc giáo dục cho người tiêu dùng, giới chức chính quyền và thậm chí là các lãnh đạo quốc gia.

Nếu các nỗ lực trên phát huy hiệu quả, ông Issa hy vọng chính sách của EAC sẽ là hình mẫu cho phần còn lại của châu Phi. Theo ông, vấn đề hàng giả tồi tệ hơn ở khu vực Tây Phi, nơi có những quốc gia nghèo nhất thế giới. Nhiều nước trong số này nằm trên các tuyến đường buôn lậu và quản lý yếu kém. Kết quả là khu vực này trở thành bãi chứa hàng giả, đặc biệt là dược phẩm. Đây cũng là điểm đến sắp tới của Interpol, sau khi cơ quan này tiến hành 3 chiến dịch truy quét thuốc giả ở Đông và Nam châu Phi.

Theo ông Manriquez thuộc Interpol, cho đến nay, cơ quan của ông đã nhận được sự hợp tác tốt với nhà chức trách địa phương. Tuy nhiên, chống hàng giả vẫn là một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn ở châu Phi. Tại Kenya chẳng hạn, việc thực thi luật chống hàng giả bị trì hoãn do tranh cãi về định nghĩa hàng giả, đặc biệt là dược phẩm.